Θα παρουσιαστεί ένα επιλεγμένο άρθρο από το περιοδικό The Lancet Primary Care, που δημοσιεύτηκε τον Δεκέμβριο του 2025.
- Maassen, A., Nejat, A., de Zeeuw, J., Tavoschi, L., Karnaki, P., Fiľakovská Bobáková, D., Tosti, M. E., Marceca, M., De Vita, E., Barbîroş, I., & Edelstein, M. (2025). Why are Europe’s underserved still unprotected? A call to address structural barriers to immunisation. The Lancet Primary Care, 1(6), 100062. https://doi.org/10.1016/j.lanprc.2025.100062
Σύντομη παρουσίαση άρθρου
Ενώ η διστακτικότητα απέναντι στον εμβολιασμό αποτελεί ένα από τα βασικά θέματα που απασχολούν τη διεθνή βιβλιογραφία τα τελευταία χρόνια, οι συγγραφείς ρίχνουν φως σε αθέατες αιτίες χαμηλής εμβολιαστικής κάλυψης που συναντώνται σε λιγότερο εξυπηρετούμενους πληθυσμούς. Πρόκειται για κοινότητες των οποίων τα μέλη δεν απολαμβάνουν ισότιμη παροχή υπηρεσιών υγείας σε σχέση με το σύνολο του πληθυσμού και περιλαμβάνουν πληθυσμούς με διαφορετική ταυτότητα φύλου, φυλής, εθνικότητας ή λοιπών χαρακτηριστικών όπως πολιτιστικές, θρησκευτικές μειονότητες, άτομα που μένουν σε ιατρικές ερήμους ή καταστήματα κράτησης.
Σε αντίθεση με την εκτενή κάλυψη των απόψεων, στάσεων και πρακτικών εμβολιασμού σε αυτούς τους πληθυσμούς, οι συγγραφείς ασχολούνται με την καταγραφή και την ανάγκη αντιμετώπισης των δομικών και συστημικών παραγόντων που εμποδίζουν την συμμετοχή στον εμβολιασμό. Αντλώντας δεδομένα από τρεις μεγάλες διακρατικές έρευνες εμβολιασμού στον Ευρωπαϊκό χώρο, συνοψίζουν τους παράγοντες διευκόλυνσης σε έξι άξονες:
Παροχή Υπηρεσιών Υγείας
- Διενέργεια εμβολιασμών σε βολική τοποθεσία, φιλόξενους χώρους με ευέλικτα ωράρια εργασίας και ευκολία στον προγραμματισμό ραντεβού
- Αξιοποίηση κινητών μονάδων υγείας για βραχυπρόθεσμη αύξηση εμβολιαστικής κάλυψης
- Επικοινωνιακή διαχείριση αντιεμβολιαστικού κινήματος, ενημέρωση για την διαδικασία του εμβολιασμού και αύξηση εγγραμματοσύνης για τον εμβολιασμό χρησιμοποιώντας έμπιστα μέλη μη εξυπηρετούμενων κοινοτήτων
- Προσαρμογή μηνυμάτων και επικοινωνίας στο πολιτιστικό και εκπαιδευτικό πλαίσιο του πληθυσμού στόχου (μετάφραση στην μητρική γλώσσα, προσαρμογή περιεχομένου με βάση την ανατροφοδότηση από μέλη μη εξυπηρετούμενων κοινοτήτων, πλαισίωση εμβολιασμού έναντι HPV ως πρόληψη καρκίνου)
- Περιορισμός χαμένων ευκαιριών για εμβολιασμό, με την εφαρμογή έγκαιρου εμβολιασμού στο μαιευτήριο, εγγραφή στο σχολείο, σε χώρους υποδοχής και ταυτοποίησης προσφύγων και σε καταστήματα κράτησης.
Επαγγελματίες για την Υγεία
- Θερμή σύσταση για εμβολιασμό από επαγγελματίες υγείας
- Υιοθέτηση στάσεων που δεν προάγουν διακρίσεις, ενισχύουν την εμπιστοσύνη στον εμβολιασμό και αυξάνουν την προσβασιμότητα στις υπηρεσίες υγείας
- Συνεργασία επαγγελματιών υγείας με βοηθητικό προσωπικό (σχολεία, μεταφραστές, υπαλλήλους καταστημάτων κράτησης)
- Εκπαίδευση επαγγελματιών υγείας σχετικά με τον εμβολιασμό και την επικοινωνία για εμβολιασμό με στόχο την αύξηση της πολιτισμικής επάρκειας και την αντιμετώπιση της διστακτικότητας
- Χρήση μεταφραστών κατά την παροχή υπηρεσιών υγείας για βελτίωση επικοινωνίας και αύξηση συμμόρφωσης
Ψηφιακά Συστήματα Εμβολιασμού
- Ανάγκη δημιουργίας και διασύνδεσης μητρώων εμβολιασμών
- Δημιουργία πρωτοκόλλων διαχείρισης δεδομένων εμβολιασμού όπως χειρόγραφα διαπιστευτήρια, διαχείριση εμβολιασμού ατόμων με πολλαπλά προσωρινά έγγραφα ταυτοποίησης
- Δημιουργία συστημάτων αυτόματης υπενθύμισης εμβολιασμού (SMS, email)
- Αξιολόγηση συστημάτων και προγραμμάτων εμβολιασμού
Πρόσβαση σε Αναγκαίους Εμβολιασμούς
- Αύξηση διαθεσιμότητας βασικών, αναγκαίων εμβολίων σε χώρους όπου παραδοσιακά υπήρχε διαθεσιμότητα εμβολιασμών ύστερα από εξάρσεις λοιμωδών νοσημάτων (πχ χώροι υποδοχής προσφύγων, καταστήματα κράτησης)
- Ισότιμα προγράμματα εμβολιασμού που αντανακλούν τον αυξημένο κίνδυνο έκθεσης σε λοιμώδη νοσήματα σε μη εξυπηρετούμενους πληθυσμούς
Οικονομικά Ζητήματα
- Παροχή δωρεάν εμβολιασμού για ισότιμη πρόσβαση ατόμων από μη εξυπηρετούμενες κοινότητες
- Περιορισμός έμμεσου κόστους εμβολιασμού (κάλυψη εξόδων ταξιδίου, εργασιακή άδεια, ψηφιακός αναλφαβητισμός και αδυναμία πρόσβασης στο διαδίκτυο για προγραμματισμό ραντεβού)
- Προσαρμογή προγραμμάτων εμβολιασμού (επιταχυνόμενος HBV ή μονοδοσικός HPV εμβολιασμός) για την καλύτερη κατανομή πόρων σε λοιπούς αναγκαίους εμβολιασμούς
Ηγεσία και Διακυβέρνηση
- Υιοθέτηση ισότιμων, συμπεριληπτικών πολιτικών που διασφαλίζουν τη συνέχεια στην παροχή υπηρεσιών υγείας και αυξάνουν την εμπιστοσύνη στο σύστημα και τους παρόχους υπηρεσιών υγείας
- Υιοθέτηση εθνικής στρατηγικής και πρωτοκόλλων εμβολιασμού για μη εξυπηρετούμενος πληθυσμούς (καταστήματα κράτησης, χώροι υποδοχής και ταυτοποίησης προσφύγων) με κεντρικό έλεγχο και επίβλεψη
- Συνεργασία με μη κυβερνητικούς φορείς και προώθηση εμβολιασμού σε πολλαπλά επίπεδα στην καθημερινότητα των μη εξυπηρετούμενων πληθυσμών (σχολικό περιβάλλον, χώροι προσευχής, χώροι παροχής υπηρεσιών υγείας)
Για την αύξηση της εμβολιαστικής κάλυψης σε μη εξυπηρετούμενους πληθυσμούς, οι συγγραφείς προτείνουν την υιοθέτηση βασικών στρατηγικών θέσεων στο σχεδιασμό πολιτικών και προγραμμάτων εμβολιασμού. Το δικαίωμα στην υγεία, την αποφυγή διακρίσεων και το χρέος του κράτους προς τους πολίτες αυτού αποτελούν βασικά δικαιώματα που οφείλουν να διέπουν τις πολιτικές ενσωμάτωσης και πρόβλεψης εμβολιασμού σε μη εξυπηρετούμενες κοινότητες.
Η υιοθέτηση πρωτοκόλλων στη διαδικασία καθώς και η πολιτισμική προσαρμογή των στρατηγικών εμβολιασμού που σέβεται και ανταποκρίνεται στις ανάγκες και ιδιαιτερότητες των μη εξυπηρετούμενων πληθυσμών συμβάλλει στην ισότιμη και σταθερή παροχή ποιοτικών υπηρεσιών. Η συνεργασία των υπηρεσιών υγείας με εξωτερικούς φορείς και η αποκέντρωση του εμβολιασμού στοχεύει στην αύξηση της εμπιστοσύνης στον εμβολιασμό και την επίτευξη της απαιτούμενης εμβολιαστικής κάλυψης.
Η δημιουργία μητρώων εμβολιασμού συμβάλλει στην παρακολούθηση εμβολιαστικής κάλυψης μετακινούμενων πληθυσμών (καταστήματα κράτησης, χώροι υποδοχής προσφύγων), στην αξιολόγηση των τρεχουσών πολιτικών και στο σχεδιασμό στρατηγικών. Τέλος, επιτακτική είναι η ανάγκη εκπαίδευσης των επαγγελματιών υγείας για την παροχή πολιτιστικά επαρκούς φροντίδας και κατάλληλης επικοινωνίας για εμβολιασμό.
Σύντομα σχόλια επί του άρθρου
Ενώ ο εμβολιασμός αποτελεί διαχρονικά μια από τις πιο αποδοτικές, αποτελεσματικές και ασφαλείς παρεμβάσεις δημόσιας υγείας, παρατηρούνται χαμηλά ποσοστά εμβολιαστικής κάλυψης ακόμα και σε ανεπτυγμένα κράτη. Η διστακτικότητα απέναντι στον εμβολιασμό αποτελεί σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας μια από τις 10 απειλές για τη δημόσια υγεία.
Για την καλύτερη κατανόηση του φαινομένου της διστακτικότητας απέναντι στον εμβολιασμό έχει προταθεί το μοντέλο των 5Cs, σύμφωνα με το οποίο οι αιτίες είναι: α) απουσία εμπιστοσύνης στα εμβόλια, τις υγειονομικές αρχές και τη φαρμακοβιομηχανία (“Confidence”), β) εφησυχασμός και μειωμένη αντίληψη ευαλωτότητας σε νόσους που προλαμβάνονται με εμβολιασμό (“Complacency”), γ) η περιορισμένη διαθεσιμότητα, προσβασιμότητα και το κόστος των εμβολίων (“Convenience”), δ) η έλλειψη σύστασης από επαγγελματία υγείας και η περιορισμένη ευαισθητοποίηση του πληθυσμού (“Calculation”) και ε) η απροθυμία για την προστασία του κοινωνικού συνόλου (“Collective responsibility”).
Το άρθρο που παρουσιάζεται ξεφεύγει από τα καθιερωμένα μοτίβα ερευνών που συναντώνται στη βιβλιογραφία, καθώς αναζητά τα αίτια της χαμηλής εμβολιαστικής κάλυψης που δεν οφείλονται σε προσωπικές πεποιθήσεις ή προσδιοριστές. Αντιθέτως, εξερευνά δομικούς παράγοντες των υπηρεσιών υγείας που οδηγούν σε μειωμένη υιοθέτηση εμβολιασμού από πληθυσμούς που είναι συχνά παραμελημένοι από τις υπηρεσίες υγείας. Η αναγνώριση των συστημικών παραγόντων είναι σημαντική καθώς ρίχνει φως σε αιτίες που δεν αποτελούν προσωπική ‘ευθύνη’ των μελών τέτοιων κοινοτήτων και τονίζεται η ανάγκη δημιουργίας λύσεων που θα επιτρέψουν σε μη εξυπηρετούμενες ομάδες να αποκτήσουν εμπιστοσύνη στον εμβολιασμό και να φτάσουν το καλύτερο επίπεδο υγείας. Συστήνεται επίσης η ανάγνωση ενός άρθρου από μια σχετική ελληνική μελέτη, η οποία διεξήχθη την περίοδο της πανδημίας και αναφέρεται στα αποτελέσματα της εκπαίδευσης στην ΠΦΥ για την αντίσταση στον εμβολιασμό έναντι της COVID-19 (Papadakis et al., Front Med (Lausanne), 2023).
